Makat Ağrısı Neden Olur, Neyi Gösterir?

Tıbbi içerik: Dr. Öğr. Üyesi Murat Kalaycı — Genel Cerrahi Uzmanı  ·  Son inceleme: 10 Kasım 2026  ·  Özgeçmişi görüntüle →

Makat ağrısı neden olur?

Makat ağrısının nedenleri sanıldığından azdır ve büyük çoğunluğu iyi huyludur. Sıklık sırasına göre:

• Anal fissür (makat çatlağı) — en sık nedendir. Makat kanalının girişindeki ince bir yırtıktır; genellikle sert dışkılamayla başlar.
• Perianal apse — makat çevresindeki bezlerin tıkanıp iltihaplanmasıyla oluşan iltihap birikimi. En acil olanıdır.
• Tromboze dış hemoroid — dış hemoroidin içinde ani pıhtı oluşması. Hemoroidin ağrı yapan tek sık biçimidir.
• Kıl dönmesi ve kuyruk sokumu ağrısı — ağrı makatın kendisinde değil, hemen arkasındadır.
• Perianal fistül — genellikle geçirilmiş bir apsenin ardından gelişir; akıntı eşlik eder.
• Kas kaynaklı ağrılar — proktalji fugaks ve levator ani sendromu. Yapısal bir hastalık bulunmaz, muayene normaldir.
• Proktit — rektum iç yüzeyinin iltihabı. İltihabi bağırsak hastalıklarında, ışın tedavisi sonrasında ve bazı enfeksiyonlarda görülür.
• Cilt sorunları — mantar enfeksiyonu, egzama ve tahriş; ağrıdan çok yanma ve kaşıntı yaparlar.
• Kitleler — en seyrek, ama atlanmaması gereken olasılık.

Kabızlık bu listede ayrı bir madde değildir ama neredeyse hepsinin arkasındadır: zorlanarak dışkılama hem çatlağı açar hem hemoroidi büyütür hem de mevcut tabloyu her gün yeniden tetikler. Kabızlığın düzeltilmesi bu yüzden “ek öneri” değil, tedavinin bir parçasıdır.

Hangi ağrı neyi gösterir?

Yukarıdaki liste tek başına pek işe yaramaz, çünkü hasta zaten hangisi olduğunu bilmiyordur. Hastaların çoğu aynı cümleyle başlar: “Burada bir ağrı var, nedir bilmiyorum.” Oysa aynı hasta, iki dakika içinde tanıyı neredeyse kendisi koyacak bilgiyi verir — çünkü ağrının ne zaman geldiğini herkes bilir.

Makat bölgesindeki yapılar birbirine çok yakındır ve hepsi ağrı yapabilir. Ama ağrıyı yapan şeye göre ağrının zamanlaması ve karakteri belirgin biçimde değişir. Asıl ayrım şurada yapılır:

Aşağıdaki bölümler bu tabloyu açıyor. Amaç hastalıkları baştan sona anlatmak değil — her birinin ayrıntısı kendi yazısında var — ağrıyı tarifinden tanımak.

Tuvalette başlayan kesici ağrı

En sık karşılaşılan tablo budur ve tarifi neredeyse standarttır: dışkılama sırasında “cam kırığı geçiyor”, “jilet gibi” denen keskin bir ağrı; tuvalet bittikten sonra geçmek yerine künt, zonklayan bir ağrıya dönüşerek dakikalar hatta saatler sürmesi; tuvalet kâğıdında ya da dışkının üzerinde parlak kırmızı, azıcık kan.

Bu üçlü anal fissürü, yani makat çatlağını düşündürür. Çatlakların yaklaşık onda dokuzu makatın arka orta hattında bulunur; o bölgenin kanlanması daha zayıf olduğu için yaralar orada daha zor iyileşir.

Burada bilinmesi gereken şey, ağrının kendisinin hastalığı sürdürdüğüdür: ağrı makat kasının kasılmasına yol açar, kasılan kas bölgenin kanlanmasını daha da azaltır, kanlanması azalan yara iyileşmez ve bir sonraki tuvalette yeniden yırtılır. Bu yüzden tedavi yalnızca yaraya değil, bu kısır döngüyü kıran kas spazmına yöneliktir. Kabızlığın düzeltilmesi de bu nedenle “ek öneri” değil, tedavinin bir parçasıdır — kabızlık yazımız bu kısmı ayrıntılı ele alıyor.

Sürekli, zonklayan, oturulamayan ağrı

Bu tablo diğerlerinden ayrılır ve ayrılması gerekir. Ağrı tuvaletle ilişkili değildir, gün geçtikçe artar, geceleri uyutmaz, hasta oturamaz; makat çevresinde kızarıklık, şişlik ve ısı artışı olabilir; ateş ve titreme eklenebilir.

Bu, perianal apse tablosudur ve bekleyebilecek bir durum değildir. En sık yapılan hata, antibiyotik başlanıp sonucun beklenmesidir. Apse bir iltihap kolleksiyonudur; antibiyotik tek başına onu boşaltmaz. Tedavi boşaltmaktır; antibiyotik ancak belirli durumlarda buna eklenir. Geciktirildiğinde iltihap derin planlara yayılabilir ve çok daha büyük bir girişim gerektirir.

Apsenin ardından bir kısım hastada perianal fistül gelişir; makat çevresinden aralıklı akıntı geliyorsa bu akla gelmelidir.

Ani çıkan sert şişlikle gelen ağrı

Hasta genellikle saatini verir: “Dün akşam yoktu, sabah oldu.” Makat kenarında birkaç saat içinde ortaya çıkan, ele gelen, sert, mor renkli ve çok ağrılı bir şişlik vardır — makatta şişlik yazımızda bu tabloyu diğer şişlik nedenlerinden nasıl ayırdığımızı anlattık. Bu, dış hemoroidin içinde pıhtı oluşmasıdır — tromboze dış hemoroid.

Buradaki kritik bilgi zamanlamadır. Ağrı ilk 48–72 saatte en şiddetli düzeydedir ve sonra kendiliğinden azalmaya başlar. Bu ilk pencerede başvurulduğunda, lokal anestezi altında pıhtının boşaltılması ya da paketin çıkarılması ağrıyı hızla sonlandırır. Pencere kapandıktan sonra ise tablo zaten gerilemeye başladığı için genellikle destekleyici tedavi tercih edilir. Ayrıntıyı hemoroid tedavisi yazımızda anlattık.

Bir yanlış anlamayı da düzeltelim: her hemoroid ağrı yapmaz. İç hemoroidlerin ağrı duyusu yoktur; tipik şikâyetleri ağrısız kanama ve dışarı çıkmadır. “Ağrım var, demek hemoroid” çıkarımı bu yüzden çoğu zaman hatalıdır — ağrı varsa akla önce çatlak, apse ya da pıhtı gelmelidir. Makattan kan gelmesi yazımızda ağrının varlığı ve yokluğunun neyi değiştirdiğini ayrıca ele aldık.

Ağrı makatın içinde mi, dışında mı?

Hastaların kendiliğinden yaptığı bu ayrım aslında işe yarar bir ayrımdır, çünkü makatın iç ve dış kısmı farklı sinirlerle beslenir.

Makat kanalının dış yarısı ve çevresindeki cilt, cildin geri kalanı gibi keskin ağrıyı tam yerinden hisseder. Çatlak, pıhtılaşmış dış hemoroid ve apse bu bölgededir; bu yüzden ağrıları şiddetli, iyi lokalize ve parmakla gösterilebilir.

İç kısım ise iç organ tipi duyu taşır: ağrı künt, yaygın ve yeri gösterilemeyen bir baskı hissi olarak algılanır. “İçeride bir şey var ama tam neresi diyemiyorum” tarifi buradan gelir. İç hemoroidlerin ağrı yapmamasının nedeni de budur.

Pratik sonucu şudur: “içeride” tarif edilen künt ve baskılı ağrıda akla dolgunluk hissi yapan nedenler (proktit, büyük iç paketler, kitle) ya da kas kaynaklı ağrı gelir; “dışarıda” tarif edilen keskin ağrıda ise çatlak, pıhtı ve apse öne çıkar.

Makat ağrısı nereye vurur?

Makat ağrısı, safra ya da böbrek ağrısı gibi uzak bir bölgeye yansımaz; ama çevresine yayılabilir. En sık kuyruk sokumuna, kalça aralarına ve perine denen ön bölgeye doğru yayılır. Bazı hastalarda uyluğun arka iç yüzüne doğru bir çekilme hissi tarif edilir; bu daha çok kas kaynaklı tablolarda görülür.

Ağrının bacağa doğru inmesi, uyuşma ya da güç kaybı eşlik etmesi durumunda kaynak büyük olasılıkla makat değil, bel bölgesidir ve değerlendirme farklı yürür.

Oturunca artan ağrı

“Otururken ağrıyor, kalkınca geçiyor” tarifi, ağrının kaynağını makatın içinden çok çevresine taşır. Burada dört olasılık öne çıkar:

• Kuyruk sokumu ağrısı (koksidini). Ağrı makatın değil, hemen arkasındaki kuyruk sokumu kemiğinin üzerindedir. Sert zeminde oturmakla, öne eğilerek kalkmakla belirginleşir. Geçmişte o bölgeye düşme öyküsü sık bulunur.
• Kıl dönmesi. Kuyruk sokumu üzerinde, orta hatta küçük delikler ya da akıntı varsa akla gelir. Uzun süre oturan ve araç kullananlarda daha sıktır.
• Kas kaynaklı ağrı (levator ani sendromu). Künt, baskı tarzında, otuz dakikadan uzun süren ve oturmakla artan bir ağrıdır; aşağıda ayrıca ele alıyoruz.
• Makat çatlağı. Tuvalet dışında da rahatsızlık verebilir; ama oturmakla değil, tuvaletle ilişkisi öndedir.

Ayırt etmenin en pratik yolu, ağrının parmakla gösterilebildiği yere bakmaktır: hasta ağrıyı makat deliğinin kendisinde değil de birkaç santim yukarıda, kemiğin üzerinde gösteriyorsa kaynak büyük olasılıkla makat değildir.

Gece uykudan uyandıran, kısa süren ağrı

Bu tablo hastaları en çok huzursuz edenidir, çünkü muayene normal çıkar. Tarif şudur: genellikle gece, uykudan uyandıracak şiddette, makatın derininde kramp benzeri bir ağrı; saniyeler ile dakikalar içinde kendiliğinden geçer; tuvaletle ilişkisi yoktur; ataklar arasında hiçbir şikâyet yoktur.

Buna proktalji fugaks denir ve makat bölgesindeki kasların kısa süreli kasılmasına bağlıdır. Yapısal bir hastalık bulunmaz; bu yüzden “bir şeyiniz yok” denip gönderilen hasta grubunun büyük bölümü buradadır. Oysa tablonun tanımlanmış kriterleri vardır ve adı konabilir.

Yakın akrabası levator ani sendromudur. Ayrım süreye ve muayeneye dayanır:

Önemli bir uyarı: bu tanılar dışlama tanısıdır. Yani “muayenem normalse proktaljidir” denemez; çatlak, apse, fistül ve kitle gibi nedenlerin önce dışlanması gerekir. Özellikle ağrıya kilo kaybı, dışkılama alışkanlığında değişiklik ya da kanama eşlik ediyorsa bu başlık düşünülmez.

Makatta baskı ve dolgunluk hissi

Bazı hastalar ağrıdan çok bir “boşalmamış olma” hissi tarif eder: tuvalete gidilir, dışkılama olur, ama dolgunluk hissi geçmez; biraz sonra yeniden sıkıştırır. Tıpta buna tenesmus denir ve ayrı bir anlamı vardır.

Bu his, rektumun içinde kendisini “dolu” gösteren bir şeyin varlığında ortaya çıkar. Nedenleri şunlar olabilir:

• Proktit — rektum iç yüzeyinin iltihabı. İltihabi bağırsak hastalıklarında, ışın tedavisi sonrasında ve bazı enfeksiyonlarda görülür. Mukuslu akıntı ve sık sıkışma eşlik edebilir.
• Büyük iç hemoroid paketleri — dışarı çıkıp geri giren paketler bu hissi verebilir.
• Rektumda kitle — en seyrek, ama atlanmaması gereken olasılık.

Ağrıya yanma eşlik ediyorsa

“Ağrıyor ve yanıyor” ikilisi en sık sorulan birleşimlerden biridir. Yanmanın eklenmesi ağrının adresini biraz değiştirir:

• Tuvaletten sonra yanma + kesici ağrı → çoğunlukla yine makat çatlağıdır; yanma yaranın dışkıyla temasından kaynaklanır.
• Yanma + kaşıntı, ağrı geri planda → bu daha çok cilt sorunudur. Nemli kalma, aşırı temizlik, sabun ve ıslak mendil tahrişi, mantar enfeksiyonu. Makatta kaşıntı yazımız bu kısır döngüyü ayrıntılı anlatıyor.
• Yanma + sık sıkışma + mukuslu akıntı → proktit düşünülür.

Pratik bir ayrım: yanmanın tuvaletle ilişkili olup olmadığı. Yalnızca tuvalet sonrası birkaç saat süren yanma yara düşündürür; gün boyu süren ve kaşıntıyla iç içe geçen yanma cilt sorununa işaret eder.

Makat ağrısı neden geçmiyor?

Haftalarca süren ve bir türlü geçmeyen ağrının arkasında genellikle beş nedenden biri vardır:

Bu listede en sık görüleni üçüncü sıradakidir. Makat bölgesindeki her şikâyetin “basur” sayılması, Türkiye’de tanı gecikmesinin en yaygın nedenidir — ve ağrılı tabloların çoğunda hemoroid zaten sorumlu değildir.

Kadınlarda ve çocuklarda makat ağrısı

Adet döneminde artan makat ağrısı

Makat ağrısı adet dönemlerinde düzenli olarak artıyorsa, bu bir tesadüf olarak geçiştirilmemelidir. Rahim iç zarına benzer dokunun rahim dışında yerleşmesi (endometriozis), bu dokunun bağırsak ve rektum çevresine yerleştiği durumlarda adetle birlikte artan makat ve alt karın ağrısına yol açabilir. Burada ayırt edici özellik ağrının takvimle ilişkili olmasıdır. Bu şüphe varsa değerlendirme kadın hastalıkları ile birlikte yürütülür.

Hamilelikte makat ağrısı

Gebelikte hem hemoroid hem makat çatlağı daha sık görülür. Nedeni birkaç etkenin üst üste binmesidir: hormonal değişime bağlı bağırsak tembelliği ve kabızlık, büyüyen rahmin bölgedeki damarlar üzerine yaptığı basınç, demir desteğinin kabızlığı artırması. Yaklaşım öncelikle kabızlığın düzeltilmesi ve bölgesel bakımdır; gebelikte kullanılabilecek tedaviler sınırlı olduğu için ilaç ya da krem seçimi mutlaka hekime bırakılmalıdır.

Çocuklarda makat ağrısı

Çocukta makat ağrısının en sık nedeni kabızlığa bağlı makat çatlağıdır: tuvaletten kaçınma, ağlama ve tuvalet kâğıdında azıcık kan tipiktir. İkinci sıklıkta görülen neden gece artan kaşıntıyla seyreden bağırsak kurdudur. Çocuklarda tablo genellikle kabızlığın düzeltilmesiyle çözülür; ancak ateş, belirgin şişlik ya da tekrarlayan kanama varsa değerlendirme gerekir.

Makat ağrısı nasıl geçer?

Bu sorunun dürüst cevabı şudur: kalıcı olarak geçmesi nedenine bağlıdır, ama ağrılı dönemde hemen her tabloda işe yarayan iki şey ortaktır — dışkıyı yumuşatmak ve ılık oturma banyosu. Bunlar ağrının en sık tetikleyicisi olan zorlanmayı ve kas spazmını azaltır.

Ne kadar sürede geçeceği de tabloya göre değişir:

Tablodaki üçüncü satır en önemlisidir: apse tablosunda evde yapılacak bir şey yoktur. Diğerlerinde aşağıdakiler ağrıyı belirgin biçimde hafifletir.

Evde işe yarayanlar

• Ilık oturma banyosu. Günde birkaç kez, 10–15 dakika. Kas spazmını çözerek özellikle çatlak kaynaklı ağrıda belirgin rahatlama sağlar. Suya ürün eklemek gerekmez.
• Dışkıyı yumuşatmak. Lif alımını artırmak ve su içmek, ağrının en sık tetikleyicisi olan zorlanmayı ortadan kaldırır. Ağrılı dönemde bu tek başına en etkili müdahaledir.
• Tuvalette kalma süresini kısaltmak. Telefonla uzun süre oturmak bölgedeki basıncı artırır ve mevcut tabloyu kötüleştirir.
• Bölgeyi kuru tutmak. Yıkadıktan sonra ovmadan, bastırarak kurulamak.

Yanıltıcı olanlar

• “Makat ağrısı için krem” arayışı. Eczaneden alınan kremlerin bir kısmı kortizon içerir; bunlar şikâyeti kısa sürede bastırır ama uzun kullanımda cildi incelterek sorunu derinleştirir. Daha önemlisi, bastırılan ağrı teşhisi geciktirir. Hangi kremin uygun olduğu ağrının nedenine göre değişir; bu nedenle burada ürün adı verilmemektedir.
• Aşırı temizlik. Sabun, ıslak mendil ve sık yıkama, yanma ve kaşıntıyı azaltmaz — en sık nedenlerinden biridir.
• Bitkisel karışımlar ve lapa uygulamaları. Apse varlığında sıcak lapa uygulamak iltihabın yayılmasını hızlandırabilir.
• “Basurdur, geçer” diye beklemek. Ağrılı tabloların çoğunda sorumlu hemoroid değildir; bekleme süresi en çok apsede pahalıya mal olur.

Ne zaman beklemeden hekime başvurulmalı?

Makat bölgesi şikâyetlerinde başvurulacak birim genel cerrahidir; proktoloji genel cerrahinin ilgi alanıdır. Kanama öne çıkıyorsa ve yaş ya da öykü gerektiriyorsa süreç kolonoskopiyle tamamlanır. Hangi durumda hangi kapının çalınacağını hangi bölüm bakar yazımızda ayrıca anlattık.

Muayene konusundaki çekince bu bölgede tanı gecikmesinin en büyük nedenidir. Pratikte değerlendirme birkaç dakika sürer: bölgenin gözle incelenmesi çoğu zaman çatlağı, şişliği, akıntı ağzını ve kıl dönmesi deliklerini doğrudan gösterir. Ağrının çok şiddetli olduğu durumlarda muayene zorlanmadan yapılmaz; önce ağrı kontrol altına alınır. Yani “muayene olamam” endişesi, başvurmamak için bir gerekçe değildir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

• The American Society of Colon and Rectal Surgeons Clinical Practice Guidelines for the Management of Anal Fissures. Diseases of the Colon & Rectum, 2023;66(2):190-199. doi.org
• Functional Anorectal Disorders (Rome IV). Gastroenterology, 2016. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
• Clinical Practice Guidelines for the Management of Anorectal Abscess, Fistula-in-Ano, and Rectovaginal Fistula. ASCRS. fascrs.org
• Anorectal Abscess. Merck Manual Professional Edition. merckmanuals.com