Perianal Apse: Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Tıbbi içerik: Dr. Öğr. Üyesi Murat Kalaycı — Genel Cerrahi Uzmanı  ·  Son inceleme: 12 September 2026  ·  Özgeçmişi görüntüle →

Perianal apse nedir?

Anal kanalın iç yüzeyinde, iç ve dış sfinkter kaslarının arasına açılan küçük salgı bezleri vardır. Bu bezler dışkının geçişini kolaylaştıran mukus salgılar. Bezlerden birinin kanalı tıkandığında içeride kalan salgı bakterilerle enfekte olur ve irin birikmeye başlar. Basınç arttıkça irin, çevresindeki en az dirençli dokuya doğru ilerler ve orada bir boşluk oluşturur. Bu boşluğa perianal apse (halk arasında makatta apse) denir.

Anorektal apselerin yaklaşık %90’ı bu yolla, yani anal bez kaynaklı (kriptoglandüler) olarak gelişir. Geri kalanı Crohn hastalığı, geçirilmiş cerrahi, travma veya bağışıklık sistemini baskılayan durumlarla ilişkilidir.

İki noktanın altını çizmek gerekir. Birincisi, apse bir iltihap toplanmasıdır; kapalı bir boşlukta biriken irine ilaç yeterli miktarda ulaşamaz. İkincisi, apse ile anal fistül aynı hastalığın iki evresidir: apse akut dönemidir, fistül ise apsenin ardından geriye kalan kalıcı tüneldir. Bu iki kavramın karıştırılması, tedavi kararlarında en sık yapılan hatadır.

Perianal apse belirtileri nelerdir?

En tipik başlangıç, gittikçe artan ve oturmakla şiddetlenen makat ağrısıdır. Ağrı hemoroid ağrısından farklı olarak dışkılamayla sınırlı kalmaz; gün içinde sürekli vardır ve geceleri uykudan uyandırabilir. Buna makat çevresinde kızarıklık, şişlik, ısı artışı, halsizlik, üşüme–titreme ve ateş eşlik edebilir.

Yüzeysel apse ile derin apse aynı belirtiyi vermez

Hastaların bir kısmı “dışarıda bir şişlik yok, o hâlde apse değildir” diye düşünerek başvuruyu geciktirir. Bu yanlıştır ve gecikmenin en sık nedenidir.

Apse nerede oluşur? Yerleşime göre tipleri

İrin, anal bezden çıktıktan sonra hangi yöne ilerlerse apse o adı alır. Yerleşim yalnızca isimlendirme meselesi değildir: belirtiyi, drenajın nereden yapılacağını ve sonrasında fistül gelişme ihtimalini doğrudan etkiler.

Perianal apse neden olur?

Temel mekanizma her hastada aynıdır: anal bezin tıkanması ve enfeksiyonu. Ancak bazı durumlar bu süreci kolaylaştırır ya da apsenin daha ağır seyretmesine yol açar:

• Crohn hastalığı ve iltihabi bağırsak hastalıkları — tekrarlayan ve kompleks apselerin en önemli nedeni
• Diyabet — hem apse sıklığını hem de iyileşme süresini olumsuz etkiler
• Bağışıklık sistemini baskılayan durumlar — kortizon tedavisi, kemoterapi, HIV
• Anal fissür zemininde gelişen enfeksiyon
• Makat bölgesine yapılmış cerrahi girişimler ve travma
• Kronik ishal ve sık dışkılama
• Sigara ve obezite — yara iyileşmesini geciktirir
• Daha önce geçirilmiş anal apse öyküsü

Apse her yaşta görülebilir; en sık 30–50 yaş arasında ve erkeklerde kadınlara göre yaklaşık iki–üç kat daha fazla ortaya çıkar. Hijyen eksikliğinin doğrudan bir neden olduğu yönündeki yaygın kanı doğru değildir; apse temizlik kusurundan değil, bir bezin tıkanmasından kaynaklanır.

Tanı nasıl konur?

Çoğu perianal apsede tanı için muayene yeterlidir: hikâye, dışarıdan bakı ve parmakla rektal muayene. Ağrı nedeniyle muayenenin tamamlanamadığı durumlarda değerlendirme anestezi altında yapılır.

Görüntüleme her hastada gerekmez. Şu durumlarda istenir:

• Şikâyet belirgin, ancak dışarıdan hiçbir bulgu yoksa (derin apse şüphesi)
• Apse tekrarlıyorsa ya da daha önce ameliyat geçirilmişse
• Crohn hastalığı düşünülüyorsa
• Apsenin sfinkterle ilişkisinin ve olası fistül yolunun haritalanması gerekiyorsa

Bu amaçla en çok bilgi veren yöntem pelvik MR‘dır; endoanal ultrasonografi ve bilgisayarlı tomografi de kullanılır. Önemli bir nokta: görüntüleme beklemek drenajı geciktirmemelidir. Belirgin bir apsede tedavi, tetkik sonucuna değil muayene bulgusuna göre başlatılır.

Perianal apse nasıl tedavi edilir?

Tedavi tektir: apsenin cerrahi olarak boşaltılması (drenaj). Kılavuzlar akut anorektal apsede gecikmeden insizyon ve drenaj önerir. Boşaltmanın ardından ağrı genellikle saatler içinde belirgin biçimde geriler.

Antibiyotik neden tek başına yetmez?

Apse, etrafı kapalı bir irin boşluğudur; kan dolaşımıyla taşınan antibiyotik bu boşluğun içine etkili derişimde ulaşamaz. Bu nedenle antibiyotik apseyi eritmez — yalnızca çevresindeki iltihabı bir süre bastırır, tabloyu maskeler ve drenajın gecikmesine yol açar.

Antibiyotiğin yeri, apse boşaltıldıktan sonradır ve her hastada gerekmez. Amerikan Kolon ve Rektum Cerrahları Derneği’nin 2022 kılavuzu, antibiyotiği çevre dokuya yayılmış enfeksiyon (selülit), sistemik enfeksiyon bulguları veya bağışıklık baskılanması olan hastalara saklamayı önerir.

Buna karşılık, drenaj sonrası antibiyotik verilmesinin fistül gelişimini azaltabileceğini gösteren veriler de vardır: bir sistematik derleme ve meta-analizde fistül oranı antibiyotik alanlarda %16, almayanlarda %24 bulunmuştur. Ancak bu çalışmaların kanıt düzeyi düşüktür. Dürüst özet şudur: antibiyotik drenajın yerine geçmez; drenajdan sonra verilip verilmeyeceği ise hastanın ek hastalıklarına ve muayene bulgusuna göre kararlaştırılır.

Drenaj nasıl yapılır ve kesi yeri neden önemli?

Yüzeysel bir perianal apse, uygun hastalarda lokal anestezi altında boşaltılabilir. Derin yerleşimli, büyük ya da muayenesi ağrı nedeniyle tamamlanamayan apselerde genel ya da spinal anestezi tercih edilir; bu, hem tam bir değerlendirme hem de boşluğun eksiksiz boşaltılması için gereklidir. Bazı derin apseler dışarıdan değil, anal kanalın içinden boşaltılmalıdır.

Kesinin yeri teknik bir ayrıntı gibi görünse de sonucu belirler. Kesi, anal çıkışa mümkün olduğunca yakın yapılır. Nedeni şudur: ileride bir fistül gelişirse, tünel kesi yerinden anal kanala doğru uzanacaktır. Kesi anüsten ne kadar uzağa açılırsa, olası fistül o kadar uzun ve tedavisi o kadar zor olur. Aynı gerekçeyle apsenin “kendiliğinden patlaması” beklenmez — patlama yerini hastalık seçer, cerrah değil.

Yara paketlenmeli mi?

Boşaltılan boşluğun gazlı bezle doldurulması (paketleme) uzun yıllar rutin uygulandı. Güncel veriler bunu desteklemiyor. 433 hastalık randomize PPAC2 çalışmasında paketleme yapılan hastalar belirgin biçimde daha fazla ağrı bildirdi (ağrı skoru 38,2’ye karşı 28,2). Üç randomize çalışmayı birleştiren meta-analizde ise paketleme ile paketlememe arasında nüks ve fistül gelişimi açısından anlamlı fark bulunmadı.

Sonuç pratik: paketleme daha ağrılıdır ve karşılığında ölçülebilir bir kazanç sağlamaz. Yara yine de dikişle kapatılmaz; açık bırakılıp içeriden dışarıya doğru iyileşmesi beklenir.

Aynı ameliyatta fistül de tedavi edilir mi?

Apse boşaltılırken fistül yolu bulunursa aynı seansta tedavi edilmesi, sonraki ameliyat ihtiyacını belirgin biçimde azaltır: randomize çalışmaların birleştirildiği analizde nüks, kalıcı apse veya yeniden ameliyat riski yaklaşık sekizde bire inmektedir (RR 0,13).

Bununla birlikte bu, her hastaya uygulanan bir yaklaşım değildir. Fistül yolunun kesilmesi sfinkter kasına zarar verme ve gaz–dışkı tutma sorunu yaratma riski taşır. Bu nedenle kılavuzlar, eş zamanlı fistül ameliyatını yalnızca seçilmiş, basit fistülü olan hastalarda önerir. Kompleks veya kası yüksekten kesen fistüllerde apse boşaltılır, fistül ikinci bir aşamada ve kası koruyan yöntemlerle tedavi edilir.

Drenajdan sonra ne olur? Fistül ve nüks riski

Apsenin boşaltılması şikâyeti hızla giderir, ancak hikâyenin sonu değildir. Anal bezle apse boşluğu arasındaki bağlantı kapanmazsa geriye kalıcı bir tünel — yani anal fistül — kalır.

Bu ihtimal küçük değildir. 302 hastalık bir seride, drenaj sonrası takipte hastaların %51,7’sinde ya nükseden apse (%12,9) ya da fistül (%38,7) gelişmiştir. Literatürde ilk 12 ay içinde nüks ve fistül oranları %40’a varan düzeylerde bildirilir.

Eski kaynaklarda bu oran bazen “%30”, bazen “%50” olarak geçer. İkisi de tek başına eksiktir: fistül gelişimi kabaca üçte bir ile beşte iki arasında, nüks ise bunun üzerine eklenen ayrı bir başlıktır. Hastanın baştan bilmesi gereken şey, drenajın bir tedavi olduğu ama ikinci bir ameliyat gerekebileceğidir.

Fistül geliştiğinde tedavi yöntemleri ve başarı oranları için perianal fistül ameliyatı yazımıza bakabilirsiniz.

İyileşme süreci ve yara bakımı

Drenaj sonrası ağrı hızla azalır ve hastaların çoğu birkaç gün içinde günlük hayatına döner. Yara açık bırakıldığı için asıl mesele bu dönemin bakımıdır:

• Ilık oturma banyosu — günde birkaç kez ve her dışkılamadan sonra; hem temizlik hem ağrı için en etkili basit önlem
• Bölgeyi kuru tutmak — banyodan sonra kurulamak, nemli bırakmamak
• Dışkıyı yumuşak tutmak — lif, sıvı, gerektiğinde dışkı yumuşatıcı; zorlanmak yarayı geriletir
• Ağrı kesici — düzenli değil, ihtiyaç oldukça
• Kan şekeri kontrolü — diyabetli hastalarda iyileşmenin hızını doğrudan belirler
• Sigarayı bırakmak — yara kapanma süresini kısaltır

Yaranın kapanması yerleşime ve boşluğun büyüklüğüne göre birkaç haftayı bulabilir. Kontrol muayenesi atlanmamalıdır: fistül gelişip gelişmediği ancak bu takipte anlaşılır.

Apse tekrarlarsa ne anlama gelir?

Aynı bölgede tekrarlayan apse, çoğu zaman “yeni bir enfeksiyon” değil, kapanmamış bir fistül yolunun arada bir dolup boşalmasıdır. Bu durumda tekrar tekrar drenaj yapmak yerine fistülün araştırılması ve haritalanması gerekir.

Tekrarlayan ya da alışılmadık yerleşimli apselerde iki tanı özellikle akla gelmelidir: Crohn hastalığı ve makat çevresindeki ter bezlerini tutan hidradenitis suppurativa. Her ikisi de farklı bir tedavi yolu gerektirir; bu nedenle ikinci kez apse geçiren bir hastada değerlendirme yalnızca cerrahi drenajla sınırlı kalmamalıdır.

Hangi doktor bakar, nereye başvurulur?

Perianal apsede başvurulacak branş genel cerrahidir. Tanıyı muayeneyle koyan, drenajı yapan ve gerekirse sonraki fistül ameliyatını planlayan uzmanlık alanı budur. Kolorektal cerrahi ile ilgilenen genel cerrahlar bu hastalığı daha sık görür.

Pratikte sık karşılaşılan iki yanlış yönlendirme vardır. Birincisi, şişlik ve kızarıklık nedeniyle dermatolojiye başvurmak; ikincisi, ağrı ve kanama hemoroide benzetildiği için kendi kendine hemoroid kremi kullanmaktır. İkisi de zaman kaybettirir — ve apsede kaybedilen zaman, yayılma ve daha kompleks bir fistül anlamına gelir.

Ateş varsa, kızarıklık hızla genişliyorsa ya da hasta diyabetli veya bağışıklığı baskılanmışsa poliklinik randevusu beklenmez; doğrudan acil servise başvurulmalıdır. Makat bölgesindeki diğer hastalıklar ve ayırıcı tanı için anorektal hastalıklar cerrahisi sayfamıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Gaertner WB, Burgess PL, Davids JS, ve ark. The American Society of Colon and Rectal Surgeons Clinical Practice Guidelines for the Management of Anorectal Abscess, Fistula-in-Ano, and Rectovaginal Fistula. Diseases of the Colon & Rectum, 2022. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
• Mocanu V, Dang JT, Ladak F, ve ark. Antibiotic use in prevention of anal fistulas following incision and drainage of anorectal abscesses: A systematic review and meta-analysis. The American Journal of Surgery. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
• Newton K, Dumville J, Briggs M, ve ark. Postoperative Packing of Perianal Abscess Cavities (PPAC2): randomized clinical trial. British Journal of Surgery. academic.oup.com
• A systematic review and meta-analysis of the use of packing in the management of perianal abscesses. Annals of The Royal College of Surgeons of England. PMC
• Malik AI, Nelson RL, Tou S. Incision and drainage of perianal abscess with or without treatment of anal fistula. Cochrane Database of Systematic Reviews. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
• Recurrence rate and postoperative fistula formation: a retrospective analysis of surgically managed cases of anorectal abscess. PMC
• Sigmon DF, Emmanuel B, Tuma F. Perianal Abscess. StatPearls, NCBI Bookshelf. ncbi.nlm.nih.gov